FAHAMKA NIDAAMKA SIYAASADEED EE SOOMAALIYA -IYO HABDHANKA MASKAXDA SIYAASIYIINTA HADA JIRA.https://sabriye360.com/

Horu dhac- Ka bogo qormadaan fadlan si aad u ogaato wax badan.

Muuqaalka siyaasadeed ee Soomaaliya waxaa qaabeeyey taariikh, qaab-dhismeedka beelaha, faragelinta shisheeye, iyo dadaallada socda ee dib-u-dhisidda hay’adaha dawladeed ka dib burburkii dhanka dowladda.

Qof kasta oo isku dayaya inuu fahmo siyaasadda Soomaaliya — ha ahaado qof qurbajoog ah, arday siyaasadeed, weriye, ama akhriste xiisa u qaba mar uun inuu arko isbedel siyaasadeen oo dalka ka hana qaada.

balse intaadan meel kale jaleecin waxaa taas fahamkeeda ka caawinaya in la kala saaro sida nidaamka loo qorsheeyay inuu u shaqeeyo iyo sida uu dhab ahaan u shaqeeyo, iyo in la fahmo dhiirrigelinta iyo dabeecadaha siyaasiyiinta.

Xog kooban oo taariikhi ah: Sida ay hada wax u egyihiin burburka dowladeed iyo isku dayo iyo soo kabasho: Kadib markii nidaamkii Siyaad Barre uu dhacay 1991, Soomaaliya waxay u kala baxday deegaan-beeleedyo, tunweynayaal hogaamiye-beeleedyo, iyo dagaalyahanno aan wax qorshe ah lahayn una diyaarsaneyn in mar uun la gaaro xal si isbedel iyo is ogolaansho loo leho.

Dadaallo caalami iyo kuwo gudaha ah oo sannado socday ayaa dhisay maamulladii kala duwanaa ee ku meelgaarka ahaa, waxaana 2012 la asaasay Dowladda Federaalka ee Soomaaliya iyadoo wadata dastuur ku meel gaar ah, guul weyn ayaa lagu sunti karaa halkaa iyo tallaabo dhinaca dhismaha dawladnimo loo qaadey balse weli magaalo aan dhameystirnayn deegaan kuma haboona ee waxaa jira mowjada kale oo xal u baahan.

waa mida koobaade: Dib u hishiisiin qaran oo dhab ah lama hir galin taasoo ah halka sartu ka quruntey.

Mida xigta: Ammaanka ayaa ah mudnaanta koowaad: Khatarta joogtada ah ee Al-Shabaab iyo dhaxalka maleeshiyadaha waxay ka dhigayaan ammaanka iyo xakameynta dhulka arrimo siyaasadeed oo joogto ah iyo mudac siyaasadeed oo leysku mudo markii waqtigu gebo-gebo gaaro.

dhanka kale waxaa la dhihi karaa qurba joogta soomaaliyeed waa ka gaalibiyeen ka qeyb noqashada sid u habeynta siyaasada dalka in kasta oo saameynta Qurbajoogta Soomaaliyeed eysan meesha ka marneyn waayo waxay bixiyaan taageero dhaqaale iyo mid dib dhis ilaha dhaqaalaha dalka tusaale ahaan xawaaladaha ama remittances-ka ayaa qoysas iyo shabakado taageero dhaqaale u ah, qurbajoogtuna waxay door muuqda ka ciyaaraan iyo ganacsiga dalka.

Sida nidaamku u dhisan yahay hada waxey u baahantahay in si qota dheer oo taxadar leh loo wajaho oo aan xaalada looga sii darin.

Tusaale ahaan qaabka federaalka: Soomaaliya si dastuuriyeysan waa dowlad federaal ah oo ka kooban Maamul Goboleedyo (MG) sida Puntland, Jubbaland, Galmudug, Koonfur Galbeed, iyo Hirshabeelle; Somaliland oo ku taalla waqooyi-galbeed waxay ku dhawaaqday madax-bannaani laakiin si caalami ah looma aqoonsan weli.

Hay’adaha qaranka: Nidaamka waxaa udub dhexaad u ah Madaxweynaha, Ra’iisul Wasaaraha, iyo Baarlamaanka laba-gole ah (Aqalka Hoose iyo Aqalka Sare), iyo wasaarado iyo ciidamada ammaanka. Dastuurka ku meel gaarka ah waxaa loogu talogalay in dib u hagaajin lagu sameeyo si dastuur joogto ah loogu bedelo.

Balse taas waxaa hortaagan qaar ka mid ah siyaasiyiinta iyo maamul goboleedyada ayakoo ka fikiraya dantooda gaarka ah ama diidan in madaxda markaa ama teerakaa xilka heysa in ay ku guuleystaan dhameystirka dastuurka.Ayakoo u arka in guul siyaasadeed laga gaari karo mustaqbalka.

Hababka wadaagga awoodda maadaama beeluhu yihiin qayb muhiim ah oo ka mid ah qaab-dhismeedka bulshada, waxaa jira habab rasmi iyo kuwo aan rasmi ahayn — gaar ahaan qaabka “4.5” ee inta badan loo adeegsado inta lagu jiro heshiisyada xilligii

xasaradda ama qaybinta metelaadda loogu sameeyo beelaha waaweyn iyo kooxaha laga tirada badan yahay. Tanina waa farsamo khatar ah balse waxay leedahay wejiya kale oo ku hoos laaban oo nin kasta marbuu qola gooni ah ku owr kacsadaa.

Maskaxda ama siyaasiyiinta, dhiirrigelinta iyo qaab-dhaqanka

Fahamka sida ay siyaasiyiintu u fekeraan waxay u baahan tahay in la eego qaab-dhiirrigelinta ka badan shakhsiyaadka. Astaamaha muhiimka ah waxaa ka mid ah:

Nidaamka badbaadinta iyo eexda: Siyaasiyiin badan, sii joogista awoodda waxaa loola jeedaa ilaalinta shabakadaha taageeraya — odayaal beeleed, hoggaamiyeyaasha maleeshiyada, maalqabeeno, iyo qurbajoog, kuwaas oo bixiya ilaalin, cod, maalgelin, ama amaan naf iyo maal.

Marka arintaasi waxay horseedaa ka qeybin bulsho, go’aan qaadasho ku saleysan eex, halkaasoo kheyraadka ama daqliga dowliga ah loo adeegsado in lagu abaalmariyo saaxiiba kooban halkii laga dhisi lahaa hay’ado waara oo dalka iyo dadka anfacaya.

Habraaca beelaha iyo xisaabta eber-iska-dhaca guulaha siyaasadeed badanaa waxaa loo arkaa guulo u ah beelo ama gobollo gaar ah.

Arintaasi waxay ka dhigaysaa heshiisyada qaranka kuwo jilicsan oo dhiirrigelinaya heshiisyo muddo-gaaban ah oo ilaaliya isku-dheellitirka awoodda badanaa halkii ay ka ahaan lahaayeen isbeddel waara.

Aragti gaaban iyo tan shakhsi ee siyaasiyiinta maadaama hay’aduhu daciif yihiin oo isbeddelku noqon karo mid kedis ah, siyaasiyiintu waxay u janjeeraan inay mudnaanta siiyaan faa’iidooyin deg-deg ah iyo dano shakhsi ama kooxeed halkii ay ka taageeri lahaayeen dhisidda hay’ado, qorshayaal muddo-dheer ah, ama hufnaan iyo midnimo siyaasadeed ku qotama.

Fekerka ammaanka ee siyaasiyiinta hadaan eegno durbadiiba waxaad fahmeysaa, marka hore arrimaha ammaanka ayaa saameeya go’aamada siyaasadeed.

Sidaas owgeed siyaasiyiintu mararka qaar waxay doorbidaan xulashooyin iyo isbahaysiyo xoojiya boosaskooda militari ama maleeshiyeed, xilliyada qaarkood waxay u horseedaa in la joojiyo mabaadi’da qaranka iyo dimoqraadiyadda ama xeerarka sharciga dalka oo mar qura ayaa jawigu isku badelaa wiifto iyo qax aan cawaaqib xumada ka dhalan karta horey looga fiirsan taasoo saameysa cid kasta.

Ku tiirsanaanta shisheeye iyo xeelad istiraatiiji ah oo isku gadaaman ayaa xaalka sii adkeynaya. Tusaale ahaan xubnaha beesha caalamka waxay bixiyaan maalgelin, tababar, iyo shahaado sharafeed.

Sidaas darteed siyaasiyiintu waxay ku dhex maraan xiriirro adag oo lala yeesho dowlado shisheeye, hay’ado caalami ah, iyo NGO-yada mararka qaarna waxay adeegsanayaan taageerada dibadda si ay u xoojiyaan awoodda gudaha, mararka qaarna waxay ka soo horjeestaan xayiraadaha dibadda.

Ayakoo ka baqdin qaba in ay la kulmaan khatar kale ama ka-mid-noqoshada. Siyaasiyiinta in laga reebo awoodda, mararka qaar way sii xumaadaan ama waxay raadiyaan dariiqooyin kale (xitaa kuwo gacan-ku-dhiiglayaal ah ) ayey soo dhaweystaan ama ku daba ganbadaan si dib loogu helo saameyn.

Taasina waxay furtaa wada kale oo dhibkeeda leh taasoo ay ka dhalan karto in ka reebida dadka kale ay noqoto mid waxyeello leh iyo cawaaqib xumo ku timaadda maamul wanaagga iyo isbeddelka Hay’ado daciif ah.

Shabakadaha shakhsiyadeysan iyo nidaamka eexda waxay daciifiyaan awoodda waaxda dadweynaha iyo xeerarka xukunka maxkamadaha dastuuriga ah ee dalka.

Dhibaatooyinka doorashooyinka waxaa sal dhig u ah in aan la isku xilqaamin sidii dalka looga samata bixin lahaa qataraha ka dhalan kara siyaasadaha is diidan iyo kala fogaanshaha.

sidaas darteed waxaa meesha ka maqan in la galo wadahadallo qota dheer, si loo helo fikrado ku saleysan ka gun gaarida xal waara oo dhaxal waara u noqda jiilka soo koraya iyo kuwa imaan doona.

Balse taas bedelkaada habab doorasho oo si dadban loo maro, iyo dib-u-dhac ayaa caadi noqday iyadoo xisbiyada iyo beeluhu heshiisyo isdhaafsan sameynayaan.

Musuqmaasuq iyo ka faa’iideysi kheyraad oo iyana noqdey albaab furan oo ku kooban danaha shaqsiyadeed. Tusaale gaaban hadii aan ku siiyo waxaan arkeynaa inta badan, Kheyraadka dadweynaha badanaa waxaa loo adeegsadaa abaalmarinta macaamiisha halkii loogu isticmaali lahaa adeegyada bulshada.

Federaalnimada daciifka ah: Khilaafaadka u dhexeeya Muqdisho iyo caasimadaha Maamul Goboleedyada qaarkood ee ku saabsan kheyraadka, ammaanka, iyo awoodda ayaa soo laalaabta.

Waddooyinka dhisma, isbeddello macquul ah iyo awoodaha bulshada oo hana qaada in la gaaro waa suurtagal, balse waxaa loo baahan-yahay in dhiirrigelintu ku wajahan-tahay wanaagga dadweynaha muddo-dheer. Talaabooyin wax ku ool ah oo in la qaado u baahana waxaa ka mid ah:

–Sii xoojinta hay’adaha si tartiib tartiib ah: Waa muhiim in diirada la saaro dhisidda nidaamyo hufan sida xoojinta iyo qaabeynta iibsashada, mushaarka, iyo kormeerka xisaabaadka si loo yareeyo fursadaha lagu qabsado kheyraadka, halkii kaliya laga raadin lahaa guulo waaweyn oo dastuur.

– Dib-u-habaynta nidaamka doorashada: Si tartiib tartiib ah ama u guurista doorashooyin ka dheereeya heshiisyada mala-awaalka ah (oo ay ku jiraan ka qaybgalka ballaaran ee dumarka iyo dhallinyarada) waxay yaraynaysaa awoodda gorgortanka ee sarreeya.

– Maalgelinta adeegyada maxalliga ah: Marka bulshadu ay arkaan horumar muuqda (caafimaadka, biyaha, waddooyinka, dugsiyada), dhaqanka siyaasadeed wuxuu u leexdaa dhinaca isla-xisaabtanka.

– Ka faa’iidaysiga qurbajoogta si wax-ku-ool ah: Ku hagida xawaaladaha iyo bangiyada- meelaha u baahan maalgelinta iyo barnaamijyo kor u qaadaya ganacsiga iyo maamul wanaagga, ma ahan kaliya eex iyo taageero shakhsiyeed.

– Taageerida warbaahinta madax-bannaan iyo waxbarashada mujtamaca: Waa in la abuuraa barnaamijyo ku saabsan wacyi gelinta bulshada. Tusaale ahaan bulsho si wanaagsan loo wargeliyo

ayaa wanaagsanaata iyo isla-xisaabtan ballaaran oo ku salaysan guula siyaasadeed oo mustaqbalka lagu faani karo ama bulshadu u riyaaqdo balse ka baxsan daacad-darrada beelaha iyo eexda.

– Dib-u-habaynta ciidanka: Ku tababaridda ciidanka xirfad ahaan, caddeynta kormeerka rayidka, iyo isku darka maleeshiyada maxalliga ah habab lagu heshiiyey waxay yareeyaan rabshadaha gaarka ah waxayna ka dhigaan heshiisyada siyaasadeed kuwo aan ku tiirsaneyn awood ciidan.

Waxyaabaha la fiirinayo iyo sida loo hawl galayo: waxaa lagama maarmaan ah in lala soco dib-u-habaynta baarlamaanka iyo jadwalka doorashooyinka waana in la muujinayyaa haddii qorsha qaranku u dhaqaaqayaan dhinaca furfurnaanta ama ku celcelinayaan hab kii hore.

– Feejignaan gaar ah waa in loo yaashaa xiriirka u dhexeeya maamul goboleedyada iyo dowladda federaalka: khilaafaadka ku saabsan kheyraadka iyo xarunta maamulka waxay badanaa tilmaamayaan dhibaatooyin qoto dheer oo maamul.

– Waa in la taageero ururada hoose iyo hoggaamiyeyaasha dumarka/dhallinyarada ee riixaya isla-xisaabtanka maxalliga ah iyo adeegyada.

– Haddii aad tahay Soomaali ama qurbajooge, mudnaanta sii mashaariicda horumarinta maxalliga ah iyo ka qeybqaadashada bulshada halkii aad ka bixin lahayd lacagaha siyaasadeed ee xoojiya nidaamka eexda fadhiidnimada u keeney keykalka siyaasadeed ee dalka.

GABA-GABO IYO GUNAANAD

Nidaamka siyaasadeed ee Soomaaliya waa shaqo socota oo ku dhisan taariikh, baahida ammaanka, iyo xaqiiqooyinka bulsho ee beelaha.

Siyaasiyiintu waxay ku shaqeeyaan dhiirrigelino awood ku badbaadinaya taasoo abaalmarinaysa eexda iyo hab-isku-dheellitir la’aanta nidaamka siyaasadeed ee dalka.

Isbeddel muuqda wuxuu ka yimaadaa isku darka dib-u-habeyn hay’adeed, dhiirrigelin cusub oo u adeegta adeega dadweynaha, horumar ammaanka, iyo codsiyada muwaadiniinta ee isla-xisaabtanka.

Wadadii hore ama tan hada aan ku socano ma ahaan mid toosan ama is bedel degdeg ah ku imaanayo, si marka natiijo muuqata loo gaaro waxaa muhiim ah in isbeddelo yar-yar lala yimaado gaar ahaan kuwa bedela dhiirrigelinta siyaasiyiinta, waxaa la dhisi karaa aasaas loogu talagalay dowlad wanaagsan oo wax ku ool ah.